Krwotoki, rany i objawy wstrząsu
Spis treści
Po wypadku drogowym ciężki krwotok może doprowadzić do śmierci szybciej niż wiele innych obrażeń.
Dlatego ERC 2025 umieszcza ocenę zagrażającego życiu krwawienia bardzo wysoko w początkowej ocenie poszkodowanego.
Nie każdy ślad krwi oznacza masywny krwotok, ale jeżeli krew wypływa intensywnie, szybko przesiąka przez ubranie lub opatrunki albo tworzy się duża kałuża, trzeba działać natychmiast.
1. Najpierw bezpośredni ucisk
Podstawową metodą opanowania zagrażającego życiu krwawienia jest mocny bezpośredni ucisk miejsca krwawienia.
Jeżeli masz materiał opatrunkowy:
- przyłóż go bezpośrednio do rany,
- mocno uciskaj,
- nie odrywaj co kilka sekund, aby sprawdzać, „czy już przestało”.
Jeżeli masz opatrunek hemostatyczny i potrafisz go użyć, może zostać zastosowany zgodnie z jego przeznaczeniem.
Po opanowaniu krwawienia można zastosować opatrunek uciskowy.
2. Co jeśli opatrunek przesiąka?
Nie należy przerywać skutecznego ucisku tylko po to, aby usuwać pierwszą warstwę materiału.
Najważniejsze jest utrzymanie nacisku na miejsce krwawienia.
Jeżeli sytuacja wymaga dalszego zabezpieczenia, stosuj kolejne materiały w sposób pozwalający zachować ucisk.
W masywnym krwotoku priorytetem nie jest estetyczny opatrunek, lecz zatrzymanie utraty krwi.
3. Opaska uciskowa — kiedy?
ERC 2025 zaleca zastosowanie opaski uciskowej w przypadku zagrażającego życiu krwotoku z kończyny, którego nie udaje się opanować bezpośrednim uciskiem.
Jeżeli jest dostępna fabryczna opaska i ratownik potrafi jej użyć:
- załóż ją na kończynę około 5–7 cm powyżej rany, ale nie na stawie,
- zaciśnij tak, aby krwawienie wyraźnie się zmniejszyło i zatrzymało,
- zanotuj czas założenia,
- nie luzuj jej samodzielnie, oczekując na profesjonalną pomoc.
Jeżeli pierwsza opaska nie opanowuje krwotoku, w określonych sytuacjach może być potrzebna druga, założona powyżej pierwszej.
Dlaczego opaska może boleć?
Prawidłowo zaciśnięta opaska uciskowa może powodować silny ból.
Ból sam w sobie nie oznacza, że trzeba ją poluzować, jeżeli została prawidłowo zastosowana w zagrażającym życiu krwotoku.
4. Nie używaj przypadkowej opaski do każdego skaleczenia
Opaska uciskowa nie jest zamiennikiem zwykłego plastra czy bandaża.
Stosuje się ją w sytuacji poważnego, zagrażającego życiu krwawienia z kończyny.
Drobne rany należy opatrywać odpowiednio do ich wielkości i charakteru.
Nie uczymy zasady:
„Widzisz krew → natychmiast zakładaj stazę”.
Najpierw oceniasz skalę krwawienia i stosujesz bezpośredni ucisk.
5. Ciało obce w ranie
Jeżeli w ciele tkwi duży przedmiot:
nie wyciągaj go na miejscu zdarzenia.
Może on częściowo ograniczać krwawienie, a jego usunięcie może pogorszyć uraz.
W miarę możliwości:
- stabilizuj przedmiot,
- zabezpiecz ranę wokół niego,
- wezwij pomoc.
Nie próbuj wciskać do środka wystających odłamków kostnych.
6. Amputowana część ciała
Jeżeli w wyniku urazu doszło do amputacji:
- najpierw opanuj krwotok u poszkodowanego,
- odnajdź amputowaną część, jeżeli można zrobić to bezpiecznie,
- owiń ją jałowym materiałem albo czystą tkaniną lekko zwilżoną solą fizjologiczną lub wodą,
- włóż do szczelnego czystego worka lub pojemnika,
- ten pojemnik umieść w drugim pojemniku chłodzonym lodem lub wodą z lodem.
Nie kładź amputowanej części bezpośrednio na lodzie i nie zamrażaj jej.
Powinna pojechać do szpitala razem z poszkodowanym.
7. Otwarta rana klatki piersiowej — nie uszczelniaj przypadkowo
ERC 2025 zwraca uwagę na istotne ryzyko związane z całkowitym, przypadkowym uszczelnieniem otwartej rany klatki piersiowej.
Dla nieprzeszkolonego ratownika podstawowa zasada brzmi:
- pozostaw otwartą ranę klatki piersiowej tak, aby mogła swobodnie komunikować się z otoczeniem,
- lokalne krwawienie można kontrolować uciskiem,
- nie przyklejaj na własną rękę szczelnego improwizowanego opatrunku, który może całkowicie blokować odpływ powietrza.
Jeżeli ratownik jest odpowiednio przeszkolony i ma specjalistyczny opatrunek wentylowy lub nieokluzyjny, może zastosować go zgodnie z zasadami i instrukcją.
8. Objawy rozwijającego się wstrząsu
Po dużej utracie krwi lub ciężkim urazie mogą pojawiać się objawy niewydolności krążenia, takie jak:
- bladość,
- zimna, wilgotna skóra,
- osłabienie,
- zawroty głowy,
- splątanie lub narastająca senność,
- bardzo szybkie lub nietypowo wolne tętno, jeśli jest zauważalne,
- pogarszający się kontakt z poszkodowanym.
Ratownik pierwszej pomocy nie musi rozpoznawać dokładnego rodzaju wstrząsu.
Powinien natomiast rozpoznać, że stan się pogarsza.
Co robić?
- opanuj widoczne zagrażające życiu krwawienie,
- wezwij pomoc,
- pozostaw poszkodowanego w bezpiecznej pozycji, najlepiej bez niepotrzebnego przemieszczania po urazie,
- chroń przed wychłodzeniem,
- regularnie oceniaj reakcję i oddech,
- bądź gotowy do rozpoczęcia RKO, jeżeli oddech stanie się nieprawidłowy.
Po wypadku komunikacyjnym nie stosuj automatycznie „unoszenia nóg” u każdego osłabionego poszkodowanego — może istnieć uraz kończyn, miednicy lub kręgosłupa.
9. Chroń przed wychłodzeniem
Nawet w niezbyt zimny dzień ciężko ranna osoba może szybko tracić ciepło.
Możesz:
- osłonić poszkodowanego od podłoża i wiatru,
- przykryć go kocem, odzieżą lub folią termiczną,
- usunąć mokre ubranie wtedy, gdy jest to możliwe bez pogarszania urazów i wychłodzenia,
- nie pozostawiać go niepotrzebnie odsłoniętego po ocenie obrażeń.
Zapobieganie wychłodzeniu jest częścią opieki nad ciężko rannym.
Najczęstsze pułapki
1. Przy ciężkim krwotoku najważniejszy jest mocny bezpośredni ucisk.
2. Opaska uciskowa jest przeznaczona przede wszystkim do zagrażającego życiu krwotoku z kończyny, którego nie opanowano uciskiem.
3. Opaskę zakładamy 5–7 cm nad raną, nie na stawie, zapisujemy czas i nie luzujemy samodzielnie.
4. Dużego przedmiotu tkwiącego w ciele nie wyciągamy.
5. Amputowanej części ciała nie przykładamy bezpośrednio do lodu i nie zamrażamy.
6. Nie zaklejamy szczelnie improwizowanym opatrunkiem otwartej rany klatki piersiowej.
7. Po dużym urazie chroń poszkodowanego przed wychłodzeniem.
Zapamiętaj
MASYWNY KRWOTOK:
bezpośredni mocny ucisk → opatrunek → jeśli krwotok z kończyny nadal zagraża życiu: opaska uciskowa
Źródła
- European Resuscitation Council Guidelines 2025 — First Aid: control of life-threatening bleeding, tourniquets, haemostatic dressings, open chest wounds, preservation of amputated body parts.
- Ministerstwo Zdrowia — „Sposób udzielania pierwszej pomocy w wybranych nagłych wypadkach”: rany, złamania, krwotoki.
- W przypadku rozbieżności dotyczącej masywnego krwotoku i współczesnych środków hemostatycznych pierwszeństwo w warstwie medycznej ma aktualne ERC 2025.
- Przy kolejnej aktualizacji prawnej: ponownie zweryfikować wytyczne kontroli masywnego krwotoku.